Balitang Agham

Lumalala ang problema sa nano at microplastics sa tubig sa gripo dahil maaari itong makasama sa kalusugan kapag nainom ang tubig. Matagal nang kaugalian sa ilang bansa sa Asya ang pagpapakulo ng tubig dahil nakatutulong ito sa pag-alis ng mikrobyo at ilang kemikal. Pero dati, hindi malinaw kung epektibo rin ba ito laban sa nano/microplastics.

Ayon sa pag-aaral ng mga siyentipiko sa Tsina, kapag pinakuluan ang tubig, ang mga microplastics tulad ng polystyrene, polyethylene, at polypropylene ay kumakapit at nasasama sa calcium carbonate (dayap) na namumuo sa ilalim ng takuri. Sa tubig na kung tawagin ay hard water, ang pagpapakulo ay maaaring makatanggal ng higit 80% ng mga microplastics.

Ibig sabihin, ang simpleng pagpapakulo ng tubig ay maaaring makatulong na mabawasan ang microplastics sa iniinom na tubig sa bahay, at posibleng makabuti sa kalusugan.

Sanggunian:

Yu, Z., Wang, J. J., Liu, L. Y., Li, Z., & Zeng, E. Y. (2024). Drinking boiled tap water reduces human intake of nanoplastics and microplastics. Environmental Science & Technology Letters, 11(3), 273-279.

Maaaring mabunyag ang mga nakatagong problema ng mga salitang pinipili mo.

Isang buod ng pananaliksik na inilathala ng ScienceAlert ang nagpapaliwanag kung paano maaaring ihayag ng pang-araw-araw na wika ang umiiral na suliranin sa personalidad sa isang spectrum—mula sa mas banayad na suliranin hanggang sa malalang karamdaman sa personalidad na maaari nang ma-diagnose.

Batay sa computational text analysis ng mga sanaysay, usapan, at mga online post, natuklasan ng mga pag-aaral na ang mga taong may mas mataas na antas ng dysfunction sa personalidad ay mas madalas gumamit ng mga salitang nakatuon sa sarili at nagpapahayag ng pagmamadali (hal. “Kailangan ko…”, “Dapat kong…”), mas maraming pandiwang nasa past tense at paulit-ulit na pag-iisip, at mas maraming negatibo—lalo na ang pagiging galit—na mga salitang nagpapahayag ng damdamin.

Kasabay nito, mas kaunti ang kanilang paggamit ng mga salitang nagtataguyod ng ugnayan tulad ng “tayo,” “pagmamahal,” at “pamilya,” na nagpapahiwatig ng emosyonal na distansya at mga problema sa pakikipag-relasyon.

Sa online na konteksto, ang mga indibidwal na may mga problema sa personalidad at madalas na pananakit sa sarili ay nagpakita ng partikular na negatibo at makitid na paggamit ng wika. Mas marami ang mga pagtanggi (hal. “hindi kaya”), mga salitang may galit at lungkot, pagmumura, mga absolutong termino (hal. “palagi,” “hindi kailanman”), at mas kaunting pagtukoy sa ibang tao. Mas madalas, mas matindi, at mas nakatuon sa kalusugang pangkaisipan, trauma, at masakit na ugnayan ang kanilang mga pahayag tungkol sa paniniwala sa sarili—na nagpapahiwatig ng mas malalalim na suliranin sa identidad at konsepto ng sarili.

Hindi sinusuportahan ng mga natuklasang ito ang pagdi-diagnose ng mga tao batay lamang sa kanilang mga teksto o post. Gayunman, ipinapakita nila na ang tuluy-tuloy na mga pattern sa wika ay maaaring magbigay ng mga paunang palatandaan na may pinagdaraanan ang isang tao sa aspeto ng regulasyon ng emosyon, imahe ng sarili, o mga relasyon. Ang paglipat patungo sa mas madalian, nakatuon sa sarili, mapanlaban, at absolutong wika—lalo na kapag sinabayan ng pagbawas ng mga salitang panlipunan at nakapagpapatibay ng ugnayan—ay maaaring magsilbing hudyat ng umuusbong na problema o mas madidilim na katangian ng personalidad, gaya ng narsisismo o sikopatiya. Ang pag-obserba sa mga pattern na ito sa paglipas ng panahon, sa halip na tumugon sa hiwa-hiwalay na salita o biro, ay makatutulong upang mas maunawaan ang iba, makapagbigay ng angkop na suporta, at matukoy ang mga posibleng red flags sa pang-araw-araw na interaksyon—online man o offline. Sa ganitong paraan, nagiging isang banayad na bintana ang wika tungo sa panloob na karanasan, bago pa man tahasang maipahayag ang mga suliranin.

Mga Sanggunian (APA style)

Entwistle, C., Hoemann, K., Nightingale, S. J., & Boyd, R. L. (2025). Psychosocial dynamics of suicidality and nonsuicidal self-injury: a digital linguistic perspective. npj Mental Health Research, 4(1), 28.

Entwistle, C. (2025). People with personality disorders often use language differently – our research reveals how. The Conversation.

Ginawang ginto ng mga siyentipiko sa CERN ang tingga!
Totoo ito—isang tunay na nuclear transmutation.

Sa isang kahanga-hangang twist ng sinaunang alchemy, matagumpay na napalitan ng mga siyentipiko sa CERN ang tingga at naging ginto—hindi sa pamamagitan ng mahika, kundi sa paggamit ng napakabilis na banggaan ng mga particles sa loob ng Large Hadron Collider.

Sa eksperimento na tinaguriang ALICE, ang mga nukleo ng tingga na naglalakbay halos kasingbilis ng liwanag ay dumaan nang masyadong malapit sa isa't isa upang maglabas ng matitinding bugso ng mga photon. May sapat na enerhiya ang mga photon na ito upang matanggal ang mga proton at neutron mula sa mga atomic nuclei. Sa mga bihirang pagkakataon, eksaktong tatlong proton ang natanggal—na nagbago sa tingga (82 proton) tungo sa ginto (79 proton), at nakamit ang tunay na nuclear transmutation.

Hindi ito tungkol sa pagpapayaman. Bagama’t humigit-kumulang 86 bilyong atom ng ginto ang nalikha sa pagitan ng 2015 at 2018, ang kabuuang masa ay 29 picogram lamang—napakaliit upang makita o tipunin. Dagdag pa rito, panandalian lamang ang buhay ng bawat atom bago ito muling maghiwa-hiwalay. Gayunman, ang tagumpay na ito ay isang malaking hakbang sa agham, na nagpapakita na ang mga electromagnetic field lamang ay kayang magdulot ng pagbabagong nuklear. Higit sa lahat, pinalalalim nito ang ating pag-unawa sa interaksiyon ng photon at nucleus—na mahalaga sa pagsulong ng accelerator physics at nuclear science. Ang pinangarap ng mga alkemistang medieval, nagawa na ngayon ng CERN—sa eksaktong katumpakan ng makabagong pisika.

Pinagmulan: CERN. (2025). ALICE detects the conversion of lead into gold at the LHC.

🚨 Nalampasan ng Pransya ang pandaigdigang rekord sa nuclear fusion! Tumakbo ito nang 22 minuto!

Isa itong mahalagang hakbang pasulong sa karera para sa malinis at halos walang limitasyong enerhiya.

Nagtala ng bagong world record ang WEST tokamak fusion reactor matapos mapanatili ang hydrogen plasma sa kahanga-hangang 90 milyong digri Fahrenheit (50 milyong °C) sa loob ng 1,337 segundo—mahigit 22 minuto.

Mas mainit pa ito kaysa sa core ng Araw at apat na minutong mas mahaba kaysa sa naunang rekord na itinakda sa China. Bagama’t hindi pa nakalikha ang reactor ng mas maraming enerhiya kaysa sa nagamit nito, pinatutunayan ng tagumpay na ito na papalapit na tayo sa pagkontrol ng nuclear fusion—ang parehong prosesong nagbibigay-enerhiya sa mga bituin—para sa praktikal na paggamit dito sa mundo.

Gumagana ang fusion sa pamamagitan ng pagsasanib ng magagaan na elemento tulad ng hydrogen upang maging helium, na naglalabas ng napakalaking dami ng enerhiya. Hindi tulad ng fission (na ginagamit sa kasalukuyang mga nuclear power plant), ang fusion ay walang carbon emissions, walang panganib ng nuclear meltdown, at napakaliit ng radioactive waste na nalilikha.

Ang hamon? Napakahirap makamit at mapanatili ang matinding init at pressure na kinakailangan. Kaya naman ang tagumpay ng WEST ay isang malaking tagumpay sa agham. Ipinapakita nito na kaya na nating panatilihing matatag ang sobrang init na plasma nang mas matagal kaysa dati—isang kritikal na hakbang para sa mas malalaking proyekto tulad ng ITER, ang pinaka-ambisyosong fusion experiment sa mundo na kasalukuyang itinatayo sa Pransya. Kapag naging matagumpay, maaaring tuluyang baguhin ng fusion kung paano natin pinapagana ang buong planeta.

Pinagmulan: French WEST reactor breaks record in nuclear fusion. Advanced Science News, 2025.

Did you know that the tiny “thank you” wave we give drivers when crossing the street actually says a LOT about us? 👋🙂

According to a psychologist, people who do this simple gesture often show:
💛 Gratitude
🧠 Awareness
🤝 Empathy
And it even promotes better wellbeing and social connection!

Imagine — a small wave can make the world feel a little warmer.
More here:

Psychologists say that waving “thank you” at cars while crossing the street is strongly associated with specific personality traits That quick wave to a driver who stopped at the crosswalk looks trivial, almost automatic. Psychologists now argue it reveals a specific mindset, shaped by

Tingga ginawang ginto ng mga siyentipiko. Mga detalye sa comment sa ibaba:

🧠 How to Practice Critical Thinking on Social Media 📱

In a world flooded with information, critical thinking is your superpower. Here's how to use it every time you scroll:

✅ Pause Before You Share – Ask: Is this true? Is it from a credible source?

🧐 Check the Source – Not all posts are facts. Look for the original source and verify the information.

🔄 Consider Different Views – Don’t stay in an echo chamber. Seek out perspectives different from yours.

💬 Think Before You Comment – Ask yourself: Am I adding value? Or just reacting emotionally?

🛡️ Protect Your Mind – Follow pages that promote truth, learning, and respectful dialogue.

Remember: Just because it’s viral doesn’t mean it’s valid.
Think first. Scroll smart. 👩‍🏫👨‍🏫

BREAKING NEWS: Posibleng Palatandaan ng Buhay Natuklasan sa Isang Planeta sa Labas ng Solar System

Isang makasaysayang tuklas ang inilabas kamakailan ng mga siyentipiko mula sa University of Cambridge: may natukoy silang kemikal na posibleng senyales ng buhay sa labas ng ating solar system. Sa tulong ng James Webb Space Telescope, nadiskubre ang mga bakas ng dimethyl sulfide (DMS) at dimethyl disulfide (DMDS) sa atmospera ng planetang K2-18b — mga gas na sa Earth ay tanging nabubuhay na organismo lamang, tulad ng microscopic marine life, ang kayang lumikha.

Bagamat hindi pa ito kumpirmadong ebidensya ng alien life, ito na raw ang pinakamalakas na biosignature na natukoy sa isang exoplanet. Ang datos ay may three-sigma statistical significance, ibig sabihin ay may lamang 0.3% na posibilidad na random lang ang pagkakatuklas nito.

Ang K2-18b ay isang tinatawag na Hycean world — isang uri ng planeta na may malawak na karagatan at hydrogen-rich atmosphere — at matatagpuan 124 light-years ang layo, sa loob ng habitable zone ng bituin nito. Dati nang nadiskubre sa K2-18b ang methane at carbon dioxide, ngunit ang bagong pagtukoy sa DMS at DMDS, na sinasabing libo-libong beses mas mataas ang lebel kaysa sa Earth, ay lalong nagpapatibay sa posibilidad ng buhay.

Gayunpaman, nagbabala ang mga eksperto na maaaring may hindi pa natutuklasang kemikal na proseso na dahilan ng presensya ng mga gas na ito. Hinihintay pa ang mas malalim na pagsusuri upang makapagbigay ng mas tiyak na sagot.

Ang tanong ngayon: Tayo nga ba ay nag-iisa sa uniberso? Ang sagot ay maaaring nasa K2-18b.

Source: https://www.cam.ac.uk/stories/strongest-hints-of-biological-activity?fbclid=IwY2xjawJukrZleHRuA2FlbQIxMAABHn6CfOc1QM2_ryN6UXb8MBSgTQNjFvC99Sau33i0zmprcNQeYXUQ3HlLWHlj_aem_vN_HMPA-fCg_Y8EdCTrg0A

Kakulangan sa Talino, Hindi Pagsasanay, ang Dahilan ng Paghihirap ng Ilan sa Paggamit ng Kompyuter—Ayon sa Pag-aaral

Isang bagong pag-aaral mula sa Aalto University sa Finland ang nagpapahiwatig na ang pangunahing dahilan kung bakit nahihirapan ang ilang tao sa paggamit ng mga kompyuter ay hindi kakulangan sa pagsasanay, kundi kakulangan sa pangkalahatang kakayahang kognitibo. Ayon sa ulat ng SciTechDaily, natuklasan ng mga mananaliksik na ang mga kasanayang tulad ng persepsyon, pangangatwiran, at memorya ay may mas malaking epekto sa kakayahan ng isang tao sa paggamit ng teknolohiya kaysa sa inaakalang epekto ng pagsasanay lamang. ​

Ipinunto ni Professor Antti Oulasvirta na ang mga indibidwal na may mas mataas na antas ng kognitibong kakayahan ay mas mahusay sa mga karaniwang gawain sa kompyuter, anuman ang kanilang nakaraang karanasan sa teknolohiya. Ipinapahiwatig nito na ang simpleng pagsasanay ay maaaring hindi sapat upang mapabuti ang kasanayan sa paggamit ng kompyuter para sa lahat.​

Ang mga natuklasan ay may implikasyon sa disenyo ng software at mga digital na serbisyo. Iminumungkahi ng mga eksperto na dapat isaalang-alang ng mga tagadisenyo ang pagkakaiba-iba ng kognitibong kakayahan ng mga gumagamit upang maging mas madaling gamitin ang mga teknolohikal na produkto.​

Sa konteksto ng Pilipinas, kung saan patuloy ang digitalisasyon ng mga serbisyo, mahalagang isaalang-alang ang mga kognitibong hadlang na maaaring makaapekto sa kakayahan ng mga mamamayan na makibahagi sa digital na lipunan.​

Reference: “Cognitive abilities predict performance in everyday computer tasks” by Erik Lintunen, Viljami Salmela, Petri Jarre, Tuukka Heikkinen, Markku Kilpeläinen, Markus Jokela and Antti Oulasvirta, 16 August 2024, International Journal of Human-Computer Studies. DOI: 10.1016/j.ijhcs.2024.103354

Balita: Pagnguya ng Chewing Gum, Maaaring Maglabas ng Microplastics sa Laway

Isang bagong pag-aaral mula sa University of California, Los Angeles (UCLA) ang nagsiwalat na ang pagnguya ng chewing gum—maging ito man ay gawa sa sintetikong gum o mula sa natural na sangkap gaya ng chicle—ay maaaring maglabas ng daan-daang hanggang libu-libong microplastic particles sa laway sa loob lamang ng unang ilang minuto ng pagnguya .

Ayon sa pananaliksik, ang base ng chewing gum ay karaniwang gawa sa mga polymer tulad ng polyolefins at polystyrene, na mga uri ng plastik. Sa karaniwan, isang gramo ng gum ay maaaring maglabas ng humigit-kumulang 100 microplastic fragments, at sa ilang kaso, umaabot ito ng higit sa 600 particles. Dahil dito, ang isang taong ngumunguya ng humigit-kumulang 180 piraso ng gum kada taon ay maaaring makalunok ng tinatayang 30,000 microplastics .

Bagaman hindi pa tiyak ang mga epekto ng microplastics sa kalusugan ng tao, may mga pag-aaral na nag-uugnay sa mga ito sa pamamaga at iba pang posibleng panganib. Bilang tugon, pinapayuhan ang publiko na limitahan ang pagnguya ng gum, pumili ng mga alternatibong pampabango ng hininga na walang synthetic polymers, at itapon nang maayos ang ginamit na gum upang maiwasan ang polusyon sa kapaligiran .



Source: https://www.acs.org/pressroom/presspacs/2025/march/chewing-gum-can-shed-microplastics-into-saliva-pilot-study-finds.html